Nawiguj do zabytku

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krzeszowie

scroll to
explore

Wstęp

Dom Łaski
Najświętszej
Maryi

Opactwo cystersów w Krzeszowie zostało ufundowane pod koniec XIII w. przez księcia świdnicko – jaworskiego Bolka I Surowego. W dniu 9 sierpnia 1292 roku do Krzeszowa przybyło dwunastu zakonników z opatem Teodorykiem na czele. Dokument fundacyjny opactwa został wystawiony 8 września – otrzymało ono tytuł „Łaski Najświętszej Maryi”.

Do końca XIII w. w Krzeszowie powstał klasztor oraz kościół opacki pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, który przeznaczony był do użytku zakonników. Przy pracach budowlanych cystersów wsparła prawdopodobnie świta książęca. Z czasem drewniane konstrukcje zaczęto zastępować murowanymi budynkami, które rozbudowywano i wyposażano. Prowadzono także prace przy budowie nowych świątyń w okolicach opactwa.

Na początku XVI w. na pobliskiej górze św. Anny powstał kościół, któremu patronowała babcia Chrystusa, a kilkadziesiąt lat później wybudowano świątynię parafialną pod wezwaniem Św. Andrzeja. Szczyt rozwoju opactwa przypadł na XVII i XVIII wiek, gdy powstały nowe barokowe kościoły: bracki pw. Św. Józefa oraz klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP a także nowy klasztor. Kres istnieniu opactwa położył edykt Fryderyka Wilhelma III z 1810 r.

Krzeszów gigapanorama

Historia

Europejska
Perła Baroku

Kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Krzeszowie jest jednym z najznamienitszych przykładów
śląskiego baroku.

W 1727 r., dopiero co wybrany na opata Innocenty Fritsch, podjął decyzję o rozbiórce gotyckiego kościoła klasztornego pw. Św. Jana Chrzciciela. W jego miejsce zaplanowano barokową świątynię, która miała być katolicką odpowiedzią na protestanckie kościoły łaski cesarskiej. Budowa rozpoczęła się 6 marca 1728 r. a zakończyła się 7 lat później – 3 lipca 1735 roku, kiedy nastąpiła konsekracja świątyni.

Tak szybkie ukończenie prac możliwe było dzięki zatrudnieniu potężnych warsztatów rzemieślniczych i artystycznych. Wspomina się o 41 murarzach, 13 cieślach, 12 kamieniarzach oraz 10 rzeźbiarzach. Dzięki wspólnej pracy możemy dzisiaj obserwować dzieło kompletne.

Część większej historii

Dzieje krzeszowskiego opactwa, w tym także powstania barokowego kościoła klasztornego, nierozerwalnie związane są z historią Śląska. Fundacji dokonał książę, pochodzący z dynastii najstarszego syna Bolesława Krzywoustego – Władysława. Czas największego rozwoju oraz budowy nowej świątyni opackiej, powstałej jako „Dom Łaski Maryi”, związany był i wynikał z rywalizacji katolików oraz protestantów. W końcu kres istnienia konwentu nastąpił w wyniku edyktu króla pruskiego, który w 1810 r. zamknął większość klasztorów na Śląsku.

1292

Fundacja Opactwa cystersów w Krzeszowie.

1301

W krzeszowskim opactwie spoczywa jego fundator – Bolko I Surowy.

XIII

Powstanie pierwszych budowli: kościoła pw. Św. Jana Chrzciciela oraz klasztoru.

1368

Umiera ostatni przedstawiciel linii książąt świdnicko – jaworskich – Bolko II Mały. Został pochowany w kościele pw. Św. Jana Chrzciciela w Krzeszowie.

1632

Wojska sasko – brandenburskie napadają na klasztor.

1633

Na klasztor najeżdżają Szwedzi.

1660

Wybór na opata Bernarda Rosy. Rozpoczął się złoty okres dla opactwa krzeszowskiego.

1703

Opactwo uzyskało prawa od rodziny von Zedlitz do Zamku Bolków i 13 wsi. Włości klasztorne liczą prawie 300 km2.

1707

Porozumienie w Altranstädt. Józef I oddaje protestantom 121 świątyń na Śląsku.

1709

Józef I pozwala na budowę 6 kościołów łaski cesarskiej. Najbliższe opactwa powstają w Kamiennej Górze oraz blisko Cieplic.

1726

Umiera Opat Dominik Geyer.

1727

Nowo wybrany opat Innocenty Fristch nakazuje rozebrać kościół pw. Św. Jana Chrzciciela, aby w jego miejsce postawić barokową świątynię opacką.

1728

Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego.

1733

Skończenie budowli w stanie surowym.

1734

Umiera Innocenty Fritsch. Wybrany został Benedykt II Seidel. Wybudowano Dom Gościnny Opatów.

1735

Konsekracja kościoła pw. Wniebowzięcia NMP. Uroczystościom przewodniczy Filip von Sizendorf oraz nowy opat.

1741

W trakcie I wojny śląskiej Benedykt II Seidel wraz z Cudowną Ikoną ucieka do Czech. Po powrocie w 1742 r. na rok został osadzony w więzieniu.

1810

Fryderyk Wilhelm III wydaje edykt sekularyzacyjnych i kasacyjny klasztorów na Śląsku.

1913

Pożar wieży północnej kościoła pw. Wniebowzięcia NMP.

1919

W Krzeszowie osiedlili się Benedyktyni z praskiego opactwa Emaus.

1931

Odbudowano hełm północnej wieży kościoła pw. Wniebowzięcia NMP.

1946

W ramach przymusowych przesiedleń, z Krzeszowa wysiedlono niemieckich benedyktynów. W ich miejsce przybyły polskie Benedyktynki z Lwowa.

1992

Powstała Diecezja Legnicka. Kościół pw. Wniebowzięcia NMP stał się głównym diecezjalnym Sanktuarium Maryjnym.

1997

Koronacja Cudownej Ikony Matki Bożej Łaskawej przez Jana Pawła II w Legnicy.

1998

Kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Krzeszowie został podniesiony do rangi Bazyliki mniejszej.

2004

"Krzeszów – opactwo cystersów" został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 kwietnia 2004 r.

Architektura

Fasada bazyliki mniejszej

Kościół jest orientowany. Fasada zwrócona ku zachodowi, zakończona dwoma wieżami o wysokości 71 metrów nakrytymi miedzianymi hełmami jest bogato zdobiona kolumnami, pilastrami i rzeźbami, dłuta praskiego artysty Ferdynanda Brokoffa i jego uczniów.

Fasada świątyni jest dziełem o ogromnej sile wyrazu i głębokiej myśli teologicznej. Na jej wystrój składają się trzy grupy tematyczne: w dolnej partii rzeźby świętych, nad nimi przedstawienia Matki Bożej oraz sześć postaci symbolizujących przymioty Chrystusa: „Admirabilis” (Prawdziwy), „Consiliarius” (Rządzący), „Deus” (Bóg), „Fortis” (Mocny), „Pater futuri seaculi” (Ojciec przyszłego wieku) i „Princeps pacis” (Książę Pokoju). Całość fasady wieńczy imponujący Tron Łaski.

Więźba
dachowa

Nad konstrukcją więźby dachowej pracowało trzynastu cieśli. Drewno do jej budowy dostarczały klasztorne lasy. Więźba dachowa została wykonana przy pomocy dębów i jodły.

Sam dach mansardowy wymagał, aby żadna z belek tworzących więźbę dachową nie dotykała sklepień. Dlatego też drewniana konstrukcja oparta jest o ściany boczne kościoła. Więźba składa się z trzech poziomów kładek. W najszerszym miejscu mierzy 29 metrów, a jej długość wynosi 80 metrów. Kościół klasztorny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Krzeszowie, zgodnie z ówczesnymi zasadami, został stworzony na planie krzyża łacińskiego.

Rozmiary budowli wynoszą: nawa główna (wraz z Mauzoleum Piastów Śląskich oraz Kaplicą Marii Magdaleny) – 118 metrów, transept (nawa poprzeczna) – 46 metrów.

Dom złoty dla
wcielonego
i narodzonego
nam króla

Monumentalność i bogate zdobienia wprawiają w osłupienie każdego widza. Autorami tego dzieła są wybitni budowniczy i artyści, działający w Czechach oraz na Śląsku.

Wnętrze to przykład kościoła halowo – emporowego, w którym do czynienia mamy z jedną nawą, a rzędy kaplic tworzą iluzję wnętrza trójnawowego. Orientowana świątynia nakryta jest dachem mansardowym, ponad którym na skrzyżowaniu nawy głównej i poprzecznej znajduje się sygnaturka (niewielka wieżyczka). Całość wieńczą dwie wieże o wysokości 71 metrów każda. Fasada świątyni jest tak zwaną „Drogą łaski”, która składając się trzech etapów, swoje źródło ma pomiędzy wieżami w „Tronie Łaski”.

Verotrama Krzeszów gigapixel

Mauzoleum

Mauzoleum
Piastów Śląskich

Miejsce upamiętniające ród fundatorów Opactwa Cystersów w Krzeszowie znajduje się za ołtarzem głównym dawnego kościoła klasztornego pw. Wniebowzięcia NMP. Zostało zaprojektowane i wybudowane jako integralna część świątyni.

Mauzoleum Piastów Śląskich, które zostało ukończone około 1738 r. było przewidziane jako nowe miejsce spoczynku dla księcia świdnicko – jaworskiego Bolka I Surowego oraz jego następców w tym. m.in. Bolka II Małego. Prócz sarkofagów władców w pomieszczeniu znajdują się także: tumba Władysława von Zedlitz, trzy ołtarze poświęcone Wszystkim Świętym, Wacławowi oraz Jadwidze. Centralną część zajmuje jednak epitafium upamiętniające legendarnego Bolka III.

Organy

Bogato
zdobiony
instrument

Opat Innocenty Fritsch (1655-1734) zlecił wykonanie organów sławnemu wrocławskiemu organmistrzowi – Michałowi Englerowi Młodszemu (1688-1760), budowniczemu 29 instrumentów na terenie Czech i Śląska.

Mistrzowi prace konstrukcyjne zajęły cztery lata. Do użytku liturgicznego instrument został oddany 8 grudnia 1736 r. Organy były wyposażone w 3 manuały i klawiaturę pedałową, 2758 piszczałek, 50 registrów, 14 wiatrownic klapowo-zasuwkowych w kształcie skrzyń, służących do gromadzenia powietrza pod piszczałkami.

Malarstwo

Śladami
śląskiego
Rembrandta

Dominującymi elementami we wnętrzu kościoła są monumentalne cykle fresków oraz obrazy płócienne, będące częścią kolejnych kaplic i ołtarzy.

Autorami w obu przypadkach byli doceniani malarze barokowi, w tym Michael Willmann, zwany “śląskim Rembrandtem”, którego dwa obrazy („Dwanaście Sybilli” i “Dwunastu Proroków”) wiszą w nawie poprzecznej.

Nostra
Taumaturga

Cudowny wizerunek Matki Bożej Łaskawej z krzeszowskim opactwem związany jest prawdopodobnie przez całą jego historię.

Ikona napisana (według legendy) przez pustelnika Krzesza, zaginęła na początku XV wieku, a odnalazła się w 1622 r., aby w XVIII wieku otrzymać swoje miejsce w ołtarzu głównym. „Nostra Taumaturga” (Nasza Cudotwórczyni) to najstarszy wizerunek maryjny w Polsce. Przedstawia Maryję w typie hodigitria (wskazująca drogę), trzymającą na prawym ramieniu Emanuela, drugą ręką czyniąc dwuznaczny gest – wskazując na syna, jednocześnie trzymając dłoń na swoim sercu – źródle łask.

Historia
nad głowami

Sklepienie nawy głównej pokryte jest freskami autorstwa Georga Neunhertza. Przewodnią myślą tych przedstawień jest fragment księgi proroka Izajasza.

Zatytułowane są kolejno: „Przedziwny”, „Doradca”, „Bóg”, „Mocny”, „Ojciec Przyszłego Wieku”, „Książę Pokoju”. Innymi uznanymi malarzami, którzy tworzyli w krzeszowskim kościele byli: Felix A. Scheffler, J. Hoffmann i Piotr J. Brandl.

Rzeźba

Świętych
obcowanie

W celu stworzenia olbrzymiej ilości rzeźb oraz przygotowania elementów snycerskich, przy budowie powstały warsztaty rzeźbiarskie. Zdecydowana większość dzieł związana jest z ołtarzami i przedstawiają świętych, ważnych dla cystersów.

Do najbardziej znanych mistrzów pracujących przy kościele pw. Wniebowzięcia NMP należą: F. M. Brokoff, jego uczeń a później następca A. Dorasil, J. Lachel oraz I. König.

Za kluczowe dzieła należy uznać: stalle (siedziska przeznaczone dla zakonników, autorstwa Brokoffa i Dorasila), zawierające pełne rzeźby m.in. apostołów oraz męczenników, oraz olbrzymi prospekt organowy (autorstwa Dorasila), który skrywa prawie 3000 piszczałek. Jednakże to nie żadne z ich dzieł określa się jako „najcenniejsze”.

Ślad dawnej
historii

Gotycka Pieta, datowana na XV wiek, znajdowała się w kaplicy pw. Krzyża Świętego. Jest ona traktowana jako jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków ruchomych, będących pozostałością Pocysterskiego Opactwa w Krzeszowie.

Rzemiosło

Oprawa liturgii

Ze względu na skutki kasaty klasztornej z XIX wieku, w murach pocysterskiego opactwa ostała się nieznaczna część paramentów liturgicznych.

Do naszych czasów zachowały się przedmioty z XVII – XVIII wieku, które były zamawiane przez kolejnych opatów krzeszowskich. Szczególnymi zabytkami są paramenty liturgiczne, stworzone dla Innocentego Fritscha z okazji 50-lecia ślubów zakonnych opata, przypadającego na rok 1733. Przykładem takiego podarunku jest kielich „Emanuel”. Do dzisiaj zachowała się także kadzielnica wykonana na polecenie Bernarda Rosy. Wśród pozostałych przedmiotów dominują lichtarze.

Promocja Kultury

Projekt „Cyfryzacja Pomnika Historii – Bazyliki Kolegiackiej dawnego Opactwa Cystersów w Krzeszowie – Perły Europejskiego Baroku” otrzymał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.